Monument për hebrenjtë

Në të kaluarën, Shtipi ka qenë shtëpi e shumë familjeve hebreje. Vendosja e hebrenjve në qytetin e Shtipit fillon në vitin 1498. Sipas një defteri të përmbledhur osman nga viti 1512, në Shtip jetonin 38 familje hebreje të ardhura nga Selaniku. Në vitin 1899 komuniteti hebre arriti kulmin e tij me 800 hebrenj. Më pas ky numër filloi të zvogëlohej gradualisht, deri para Luftës së Dytë Botërore, kur në Shtip jetonin rreth 140 familje hebreje.

Hebrenjtë në Shtip jetonin në një hapësirë relativisht të vogël dhe të ngushtë urbane, në qendrën më të rreptë të qytetit. Shtëpitë hebreje ndërtoheshin përdhese dhe njëkatëshe. Pjesa më e madhe e tyre ishte e përqendruar në hapësirën e sheshit të sotëm, më saktë te hoteli “Oaza” pranë Qendrës së Kulturës “Aco Shopov”. Ky pjesë e qytetit mbante emrin Lagjja Hebreje. Këtu zhvillohej veprimtaria e tyre ekonomike dhe shoqërore. Ata kishin institucionet e tyre, sinagogën dhe shkollën e tyre. Një nga vendet e grumbullimit të hebrenjve të Shtipit ishte klubi hebre, ku lexoheshin gazeta, revista, libra dhe botime të tjera hebreje. Ndër aktivitetet kulturore-arsimore veçohet puna e seksionit amator dramatik të rinisë hebreje. Në Shtip, në vitin 1929, ekzistonte edhe një kor rinor hebre. Nën emrin “Hakoah” ekzistonte edhe një klub rinor hebre i futbollit. Në periudhën 1937-1938 u formua shoqata “Hashomer Hatzair”, e cila bashkonte të rinjtë hebrenj të qytetit. Jeta e popullsisë hebreje, si dhe e gjithë popullsisë maqedonase, ndryshoi pas 6 prillit 1941, veçanërisht pas okupimit bullgar.

Shkatërrimi i qëllimshëm fizik i gjithë hebrenjve evropianë gjatë Luftës së Dytë Botërore ishte shprehje e ambicies së sëmurë të Adolf Hitlerit për të ndërtuar “Rajhun gjerman njëmijëvjeçar”.

Natën ndërmjet 10 dhe 11 marsit 1943, qytetet Shtip, Shkup dhe Manastir u bllokuan nga ushtria dhe policia bullgare, dhe më 11 mars në orën katër të mëngjesit të gjithë hebrenjtë e Shtipit – burra, gra dhe fëmijë – u mblodhën, u kontrolluan deri në zhveshje dhe u plaçkitën, e më pas u dërguan në kampin e improvizuar në Monopolin e Shkupit. Deportimi i hebrenjve nga Maqedonia në kampin Treblinka në Poloni, nga Monopoli i Shkupit, u organizua nga organet fashiste gjermane dhe bullgare me tre trena. Në trenin e dytë, që u nis më 25 mars me një pjesë të hebrenjve të Shkupit, të gjithë hebrenjtë e Shtipit dhe një grup nga Manastiri, mbërritën në Treblinka më 31 mars 1943 në orën 18:30. Të gjithë hebrenjtë nga Maqedonia u deportuan në kampin Treblinka në Poloni, atëherë nën okupimin gjerman, ku u mbytën në dhomat e gazit. Nga Treblinka nuk u kthye askush dhe nuk mbeti asnjë dëshmitar për të treguar tmerret e shkatërrimit të popullsisë hebreje nga Maqedonia.

Në gjysmën e dytë të shtatorit 1943, Treblinka pushoi së ekzistuari. Dhomat e gazit u shkatërruan, telat me gjemba u hoqën. Vendi ku u kryen vrasjet masive u dogj, mbi të u ndërtuan shtëpi dhe ferma dhe u mbollën ara, me qëllim që të fshihej krimi.

Në nder të hebrenjve të deportuar nga Shtipi, në qendër të qytetit, në vendin e ish-lagjes hebreje, në vitin 1985 u ngrit një monument, vepër e artistit Metodi Andonov. Monumenti simbolizon rrugën e jetës së hebrenjve, e cila u ndërpre tragjikisht në mars 1943. Në monument janë të shkruara emrat e të gjithë hebrenjve të Shtipit që u deportuan dhe u vranë në Treblinka.