Μνημείο των Εβραίων

Στο παρελθόν, η Στίπ υπήρξε σπίτι πολλών εβραϊκών οικογενειών. Η εγκατάσταση των Εβραίων στην πόλη της Στίπ ξεκινά το 1498. Σύμφωνα με ένα συνοπτικό οθωμανικό απογραφικό ντεφτέρι του 1512, στη Στίπ ζούσαν 38 εβραϊκές οικογένειες που είχαν έρθει από τη Θεσσαλονίκη. Το 1899 η εβραϊκή κοινότητα φτάνει στο μέγιστό της με 800 Εβραίους. Στη συνέχεια ο αριθμός αυτός μειώνεται σταδιακά, μέχρι πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν στη Στίπ ζούσαν περίπου 140 εβραϊκές οικογένειες.

Οι Εβραίοι στη Στίπ ζούσαν σε σχετικά μικρό και στενό αστικό χώρο, στο αυστηρό κέντρο της πόλης. Τα εβραϊκά σπίτια ήταν ισόγεια και διώροφα. Το μεγαλύτερο μέρος τους ήταν συγκεντρωμένο στον χώρο της σημερινής πλατείας, πιο συγκεκριμένα κοντά στο ξενοδοχείο «Oaza», δίπλα στο Κέντρο Πολιτισμού «Aco Shopov». Αυτή η περιοχή της πόλης έφερε το όνομα Εβραϊκή συνοικία. Εδώ αναπτυσσόταν η συνολική οικονομική και κοινωνική τους δραστηριότητα. Είχαν τους δικούς τους θεσμούς, συναγωγή και σχολείο. Ένα από τα σημεία συγκέντρωσης των Εβραίων της Στίπ ήταν και ο εβραϊκός σύλλογος, όπου διαβάζονταν εφημερίδες, περιοδικά, βιβλία και άλλες εβραϊκές εκδόσεις. Μεταξύ των πολιτιστικών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων ξεχωρίζει η ερασιτεχνική δραματική ομάδα της εβραϊκής νεολαίας. Στη Στίπ το 1929 υπήρχε επίσης εβραϊκή νεανική χορωδία. Με το όνομα «Hakoah» υπήρχε και εβραϊκή νεανική ποδοσφαιρική ομάδα. Την περίοδο 1937–1938 ιδρύθηκε η οργάνωση «Hashomer Hatzair», που ένωνε τους νέους Εβραίους της πόλης. Η ζωή του εβραϊκού πληθυσμού, όπως και ολόκληρου του μακεδονικού πληθυσμού, άλλαξε μετά τις 6 Απριλίου 1941, ιδιαίτερα μετά τη βουλγαρική κατοχή.

Η σκόπιμη φυσική εξόντωση ολόκληρου του ευρωπαϊκού εβραϊσμού κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αποτέλεσε έκφραση της νοσηρής φιλοδοξίας του Αδόλφου Χίτλερ να δημιουργήσει το «Χιλιετές Γερμανικό Ράιχ».

Τη νύχτα μεταξύ 10 και 11 Μαρτίου 1943, οι πόλεις Στίπ, Σκόπια και Μοναστήρι αποκλείστηκαν από τον βουλγαρικό στρατό και την αστυνομία και στις 11 Μαρτίου στις τέσσερις το πρωί όλοι οι Εβραίοι της Στίπ – άνδρες, γυναίκες και παιδιά – συγκεντρώθηκαν, αρχικά ερευνήθηκαν και λεηλατήθηκαν και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στο αυτοσχέδιο στρατόπεδο στο Μονοπώλιο των Σκοπίων. Η απέλαση των Εβραίων από τη Μακεδονία στο στρατόπεδο Τρεμπλίνκα στην Πολωνία από το Μονοπώλιο των Σκοπίων οργανώθηκε από τα γερμανικά και βουλγαρικά φασιστικά όργανα με τρία τρένα. Στο δεύτερο τρένο, που αναχώρησε στις 25 Μαρτίου με μέρος των Εβραίων των Σκοπίων, όλους τους Εβραίους της Στίπ και μια ομάδα από το Μοναστήρι, έφτασαν στην Τρεμπλίνκα στις 31 Μαρτίου 1943 στις 18:30. Όλοι οι Εβραίοι από τη Μακεδονία απελάθηκαν στο στρατόπεδο Τρεμπλίνκα στην Πολωνία, τότε υπό γερμανική κατοχή, όπου θανατώθηκαν σε θαλάμους αερίων. Από την Τρεμπλίνκα δεν επέστρεψε κανείς και δεν έμεινε κανένας μάρτυρας να αφηγηθεί τις φρικαλεότητες της εξόντωσης του εβραϊκού πληθυσμού από τη Μακεδονία.

Στο δεύτερο μισό του Σεπτεμβρίου 1943 η Τρεμπλίνκα έπαψε να υπάρχει. Οι θάλαμοι αερίων καταστράφηκαν και τα συρματοπλέγματα αφαιρέθηκαν. Ο τόπος όπου πραγματοποιήθηκαν οι μαζικές δολοφονίες κάηκε, πάνω του χτίστηκαν σπίτια και αγροκτήματα και σπάρθηκαν χωράφια, με στόχο την απόκρυψη του εγκλήματος.

Προς τιμήν των εκτοπισμένων Εβραίων από τη Στίπ, στο κέντρο της πόλης, στη θέση της πρώην εβραϊκής συνοικίας, το 1985 ανεγέρθηκε μνημείο, έργο του καλλιτέχνη Μετόντι Αντόνοβ. Το μνημείο συμβολίζει την πορεία ζωής των Εβραίων, η οποία διακόπηκε τραγικά τον Μάρτιο του 1943. Στο μνημείο είναι χαραγμένα τα ονόματα όλων των Εβραίων της Στίπ που εκτοπίστηκαν και δολοφονήθηκαν στην Τρεμπλίνκα.